Tezgâh ve Pres Periyodik Kontrolü: Süre, Standartlar ve 2025 Değişikliği

Presler ve talaşlı imalat tezgâhları, hareketli parçaları nedeniyle ezilme, kesilme ve uzuv kaybı riski taşıyan iş ekipmanlarıdır. Bu yüzden İş Ekipmanları Yönetmeliği, tezgâhların periyodik kontrolünü ayrı bir başlık altında düzenler: standartta daha kısa bir süre yoksa her tezgâh yılda en az bir kez, yetkili bir kişi tarafından ve ilgili TS EN standardına göre kontrol edilir.

Yönetmeliğin bakım, onarım ve periyodik kontrolleri düzenleyen Ek-III’ü 23 Aralık 2025’te yeniden yazıldı. Tezgâh listesi genişledi, rapor içeriği ayrıntılandı ve kusurlar “hafif” ve “ağır” olarak ayrıldı. Bu yazıda güncel kuralları tek yerde topladık.

Tezgâh ve Pres Periyodik Kontrolü Zorunlu mu?

Evet. Dayanağı iki düzenlemedir:

• 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (25.04.2013 tarihli, 28628 sayılı Resmî Gazete; Ek-III 23.12.2025 tarihli, 33116 sayılı Resmî Gazete ile değişti)

Yönetmelik metninin güncel hâline mevzuat.gov.tr üzerinden ulaşabilirsiniz. Tezgâhlar, Ek-III’ün 2.4 numaralı bölümünde ve Tablo-4’te yer alır.

Tezgâh Periyodik Kontrolü Ne Zaman Yapılır?

Standartta daha kısa bir süre yoksa yılda en az bir kez. Yönetmeliğin 7. maddesine göre yıllık kontrolün yanında şu durumlarda da beklemeden kontrol yaptırılır:

• Tezgâh kurulduktan sonra, ilk kez kullanılmadan önce
• Önemli bakım ve onarımdan sonra
• Sabit bir tezgâhın her yer değişikliğinde
• Uzun süre kullanılmama, kaza, doğal olay veya çalışma şeklinde değişiklik gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra

Hangi Tezgâh Hangi Standarda Göre Kontrol Edilir?

Tablo-4’teki tüm tezgâhlar için azami süre aynıdır: standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl. Kontrol kriterleri ise tezgâhın türüne göre değişir.

Sütunlu ve tezgâh tipi matkaplar “Delme makineleri” satırındadır (TS EN 12717+A1). CNC tezgâhlar türüne göre torna veya işleme merkezi satırında yer alır.

Tabloda olmayan bir tezgâhınız varsa

Tablo-4 “bir kısım tezgâhları” sayar; listede olmayan bir tezgâh kontrol dışı kalmaz. Yönetmeliğe göre sıra şöyledir: önce ilgili standart, standart yoksa imalatçının öngördüğü aralık ve kriterler, o da yoksa iş yerinin ortam koşulları, kullanım sıklığı ve süresi dikkate alınarak yapılan risk değerlendirmesi. Hangi yol seçilirse seçilsin, süre tablodaki azami süreyi, yani 1 yılı aşamaz.

Eski tezgâhlar hangi standarda göre kontrol edilir?

Esas olan, tezgâhın imal edildiği yılda yürürlükte olan standarttır. Tezgâh daha sonra çıkan standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da dikkate alınır. İmal yılında hiç standart yoksa, o ekipman için yayımlanmış ilk standart esas alınır. Bu yüzden kontrol öncesinde tezgâhın imal yılını gösteren etiket veya belge önemlidir.

Birden fazla iş yapan bir makine, örneğin hem kesen hem büken bir tezgâh, yaptığı her iş için ayrı ayrı kontrol edilir.

Kontrolü Kim Yapabilir?

Ek-III’ün 2.4.1 maddesine göre tezgâhların periyodik kontrolünü şu meslekler yapabilir: makine, mekatronik, metalürji ve malzeme, imalat mühendisleri; makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler; makine tekniker veya yüksek teknikerleri. Bu kişilerin Bakanlığın EKİPNET sistemine kayıtlı olması gerekir. Rapor, yetkili kişinin adı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarasıyla imzalanır; imzasız rapor geçersizdir.

Pres ve Tezgâh Kontrolünde Neler İncelenir?

Kontrolün ayrıntısı tezgâhın standardına göre değişir. Sahada genel olarak şu başlıklar incelenir:

Koruyucular ve güvenlik donanımları

• Sabit koruyucuların yerinde ve sağlam olması
• Hareketli koruyucuların kilitleme düzeninin çalışması (kapak açılınca tezgâhın durması)
• Preslerde ışık perdesi ve çift el kumandanın doğru çalışması, güvenlik mesafesine uygun yerleştirilmesi
• Acil durdurma butonlarının erişilebilir olması ve tezgâhı tümüyle durdurması
• Mod seçici anahtarın kilitlenebilir olması

Fonksiyon ve durma testleri

• Mekanik preslerde fren ve kavrama grubunun çalışması, durma süresi
• Hidrolik preslerde kaçak, basınç emniyet valfi ve koçun kendiliğinden inmemesi
• Torna ve frezede ayna ve iş mili korumaları, fren ve yeniden çalışmaya karşı önlem
• Taşlama makinelerinde taş koruyucusu ve taşın çalışma devrine uygunluğu

Genel durum ve işaretler

• Gövde ve bağlantılarda çatlak, gevşeklik, deformasyon
• Kumanda elemanlarının görünür ve işaretli olması
• Makine etiketi, kapasite ve uyarı işaretlerinin okunabilir olması

Sık karşılaşılan uygunsuzluklar

• Kapak kilidinin veya emniyet anahtarının devre dışı bırakılması
• Işık perdesinin güvenlik mesafesine uygun yerleştirilmemesi
• Acil durdurmanın tezgâhı tümüyle durdurmaması
• Bakım sırasında sökülüp geri takılmamış koruyucular

Elektrik donanımı

Tezgâhın acil durdurma devresi ve kumanda elemanları tezgâh kontrolünde denenir. Tezgâhı besleyen elektrik tesisatı ve topraklama ise kendi periyodik kontrolüne tabidir ve yılda bir ayrıca kontrol edilir: elektrik tesisatı periyodik kontrolü ve topraklama ölçümü.

Presler ve tezgâhlar genellikle yüksek gürültü de üretir. Periyodik kontrol makinenin güvenliğine bakar; çalışanların maruz kaldığı gürültü ayrıca gürültü ölçümü ile değerlendirilir.

Günlük Kontrol İşverenin Sorumluluğunda

Yıllık periyodik kontrol, günlük kontrollerin yerini tutmaz. Yönetmeliğe göre tezgâh her çalışmaya başlamadan önce operatörü tarafından gözle kontrol edilir, fonksiyonları denenir ve bu kontrol kayıt altına alınır. Çatlak, aşırı aşınma veya benzeri bir bulgu görülürse tezgâh kullanım dışı bırakılır ve beklemeden periyodik kontrole tabi tutulur. Yapılan tüm bakım ve onarımlar da tezgâhın ömrü boyunca saklanır.

Raporda “Hafif Kusur” ve “Ağır Kusur” Ne Demek?

2025 değişikliğiyle, Bakanlığın rapor formatı ve kriterlerini yayımladığı ekipmanlarda tespit edilen kusurlar iki dereceye ayrıldı:

• Hafif kusur: Bir sonraki periyodik kontrolün başlangıç tarihine kadar giderilmelidir. O tarihte hâlâ giderilmemişse ağır kusur sayılır.
• Ağır kusur: Kusur giderilmeden tezgâh çalıştırılamaz.

Raporda tezgâhın kullanılamayacağı yazıyorsa işveren, tezgâhın üzerine kolayca görülebilecek bir uyarı işareti koyar. Eksikler giderildikten sonra ikinci bir kontrol yapılır ve tezgâhın kullanılabileceğini belirten ikinci bir rapor düzenlenir. Raporun geçerlilik süresiyle ilgili ayrıntıları Periyodik Kontrol Raporu Ne Kadar Geçerlidir? yazımızda bulabilirsiniz.

Kontrol Öncesi Hazırlık

Kontrolün tek ziyarette tamamlanması için sahada şunların hazır olması işi hızlandırır:

• Tezgâh listesi: marka, model, seri numarası ve imal yılı
• Kullanma kılavuzu, varsa uygunluk beyanı ve önceki periyodik kontrol raporu
• Bakım ve onarım kayıtları
• Fonksiyon testleri için enerjisi verilmiş, temizlenmiş ve erişilebilir tezgâhlar
• Tezgâhı tanıyan bir operatörün kontrol sırasında hazır bulunması

Kontrolün süresi tezgâh sayısına ve türüne göre değişir; süreyi teklif aşamasında bildiriyoruz.

Sık Sorulan Sorular

Tezgâh periyodik kontrolü kaç yılda bir yapılır? İlgili standartta daha kısa bir süre belirtilmemişse yılda en az bir kez. Standart daha kısa bir süre öngörüyorsa o süre uygulanır.

Makine teknikeri tezgâh periyodik kontrolü yapabilir mi? Evet. Ek-III 2.4.1 maddesi makine tekniker ve yüksek teknikerlerini de yetkili sayar; kontrolü yapanın EKİPNET sistemine kayıtlı olması ve raporu imzalaması gerekir.

CNC tezgâhlar ve işleme merkezleri de kapsamda mı? Evet. İşleme merkezleri Tablo-4’te ayrıca sayılır ve TS EN 16090-1 standardına göre kontrol edilir.

Uzun süre çalışmayan bir tezgâhı yeniden kullanmadan önce kontrol gerekir mi? Evet. Yönetmeliğin 7. maddesi; uzun süre kullanılmama, kaza, doğal olay veya çalışma şeklindeki değişiklik gibi güvenliği bozabilecek durumlardan sonra yetkili kişiye kontrol yaptırılmasını ister. Bu, yıllık kontrol tarihini beklemeden yapılır.

Raporda “hafif kusur” çıktı, tezgâhı kullanabilir miyiz? Hafif kusur tezgâhın kullanımını durdurmaz, ancak bir sonraki kontrol tarihine kadar giderilmelidir. Giderilmezse ağır kusura dönüşür ve tezgâh çalıştırılamaz.

Diğer ekipmanların kontrol süreleri için Sıkça Sorulan Sorular sayfamıza, verdiğimiz hizmetin kapsamı için Makine ve Tezgâhlar Periyodik Kontrolü sayfamıza bakabilirsiniz.

Zone Muayene ile Tezgâh Periyodik Kontrolü

Zone Muayene olarak pres ve talaşlı imalat tezgâhlarının periyodik kontrolünü tesisinizde yapıyoruz. Kontrolleri Bakanlığın EKİPNET sistemine kayıtlı yetkili kişiler gerçekleştiriyor; her tezgâh için ilgili standarda göre rapor düzenliyor, uygunsuzluk çıkan tezgâhlarda düzeltme sonrası ikinci kontrolü yapıyoruz.

Tezgâh listenizi (marka, model, imal yılı) paylaşın, kapsam ve planlama çalışmasını birlikte netleştirelim.